Yaku, Allpami ñukachikpak llakta kawsachun yanapan, shinami César Flores, Corporación de Organizaciones Indígenas COICE tantarita pushak rimarka, payka Cebadas llaktamantami kan, kay Tierras Rurales y Territorios Ancestrales y de Recursos Hídricos, Uso y Aprovechamiento del Agua kamachiyta riksichikpi shina nirka, kay kamachiytaka Mamallakta Tantanakuymi arinirka.
Paymanta, Mauricio Proaño kamahiy killkak, pay rimayta kay “Imanta allpa kamachiy” tukuy allpapachapika 4,9 waranka hunu millka allpami tarpuna kan. Shukmanta kimsa yallimi purun allpa, tiyak kiwa allpakuna kan, chay pampakunamanta 30% patsakri allpami tarpunka charishka allpa kan. 2050 watapak alli pampa allpaka, shuk tupumanta 0,15 milka allpami kanka, 1970 watapika. 0,38 milka allpami karka. Allpapachapi tarpuna allpa chinkarin, shinallatak runakuna mirarikun. Kitikuna mirarishpami tarpuna allpata killpan, kuchuna yurakuna mirarishpapash tarpuna allpata kichun nirka.
Kay Ecuador llaktapi 1960 watapika 4.51 hunu runakunami karka, 2014 watapak 16.52 hunu runakunami mirarishka, chayka yalli mikunakunami mutsurin. Kay runakunami yalli wasikunata mutsushpa kitita mirachin, tarpuna allpakunata ashayachin, tarpuna saywa mirarin, yaku ashayan, allpa wanu chinkarin. Kay llakikunami Mamallakta tantanakuypi mushuk Tierras Rurales y Territorios Ancestrales kamachiy tiyachun yuyachirka.
Kay kamachiywan Unidad Productiva Familiar wiñarin, kay kamaywasimi kullki tuputa, tarpuna allpakunapi yuyachin, pakllapi kawsak aylluka mutsurishka kullkita hapinata rikuchin, kaywan mutsurishka nipakunata rantinka.
Kay kamachiyka, tarpuna allpapak saywata, pakirinalla tawkasami kawsayta ukllana, wakaychina, imashinami urku allpapkuanata, yaku kuchayashkata, lluchka pampakunata, ñawpa yurakunata kamana kan. Ayllukunaman ashalla allpata mana kuna, Mauricio Proaño rimarka.
Kay kamachiyka charishka paklla allpakunata kamachiywan shutichishpa charchinaka, rakinka, shinami sapsipak, ayllullaktapak, llaktapk runallaktapak ñawpamanta charimushka hayñikunata paktachinka. Kay Autoridad Agraria Nacional kamachik kikinllatak karupi kamachikkunawan tukushpa ishkay watapi, tukuyllapak allpata shutishpa runakunaman kunka.
JLVN/pv/jc-kichwa