Kaymanta ishkay killapi Mamallaktapak mita tukurin, alli llankaykunatami wiñaykawsaypak sakin, warmikunapak llaktay llankaytami sakin.
Kay 1831 watamanta kunankama Mamallakta Tantanakuypi warmikunapak 42% llankayta sakin, kimsa warmikunami pushan, paykunaka: Gabriela Rivadeneira, hatun pushak; Rosana Alvarado ishakayniki pushak, Marcela Aguiñaga kimsaniki pushak kan.
Paykuna kaypi kashpa 60 kamachiyta arinirkakuna, kay kamachiykunaka kari warmi runakunatami achkata yanaparka, chayka: allpa, yaku, wasi, allikawsay, yachay, kamay, kusa wañukpi charishkawan sakirichun hayñikunatami yanapan.
Shinallatak warmi kashkamanta ama wañuchichunmi harkanka, willay hillayman yaykukpi mana manyayachishka kanka. Shinallatak wasipi llankakkunaman kullkita mañachinka; tawka kamachiykunami runakuna paktapakta kawsachun yanapanka.
Kay 1979 watapi llakta ushay tikramukpi, 2013 watamanta, 2017 watakama achka warmikunami Mamallakta Tantanakuy llankaypi karka, shinami kay Kamu Ukupi killkashka sakirin. Shinallatak 1979 watapika warmikuna mana Mamallakta Tantanakuypi llankarkachu, 1984 watapika 4,2% patsakri warmikuna llankarka, kimsa kamachiy killkakta charirka, chay 1986 watapika shuk warmi kamachiy killkak tiyarka. Shinallatak 1988 watamanta, 1996 watakama 5% patsakri warmikuna llankarka.
Warmikuna llaktay llankaypi, Mamallakta Tantanakuypi 1998 watapika, 13% patsakriman chayarka; 2003 watapika 18% pataskri karka; 2006 watapika 26% patsakri llankarka; 2007 watapika 35% patsakri karka; 2009 watapika 29% patsakri llankarka; 2013 watapika 42% patsakriman paktarka. Mamallakta Tantanakuypak ñawpa kamukunapi rikukpika, Nela Martínez kamachiy killkakmi rimayta charirka, payka 1945 watapimi kamachiy killkak tiyarirka.
Warmikuna llankamushka kashpapash, allpapachapi warmikuna arininkapa manarak paktanchu. Wakin llaktakunapi Mamallaktapipash manarak ushanchu, warmikunata allpapachapi rikukpika 17% patsakrimi kamachiy killkak kan, kay Apya-yalapika 20% patsakriman paktan, chaytaka Económica para América Latina y el Caribe (Cepal) tantarimi rikuchin. Chayrak “warmikuna pushaypi kachun harkakuna tawka kuskakunapimi tiyan”.
LILA/pv/jc-kichwa
